Banu Cennetoğlu FOTOĞRAF: SERKAN TAYCAN

Fotoğrafçı Banu Cennetoğlu'nun kurduğu BAS, her tür basılı malzemeyi yeniden üretiyor. Oyuncu Masist Gül'ün 80'lerde yazıp çizdiği el yapımı çizgiroman mecmuası 'Kaldırım Destanı' dizinin ilk eseri...

01/07/2006 (1415 defa okundu)

BUKET BAYDAR (Arşivi)

Amatör kahırkeş sanat uzmanı
1947-2003 yılları arasında yaşayan ve Kaldırımlar Kurdu'nun altı bölümlük maceralarını 80'lerin başında yazan ve çizen Masist Gül, 300'den fazla filmde oynamış bir oyuncu. Kendisini 'amatör kahırkeş sanat uzmanı' olarak tanımlayan Gül'ün sıradışı sanatçı kimliğini yansıtan bu kitabın tıpkı basımını şu an elimizde tutabiliyorsak, bunu fotoğrafçı, sanatçı Banu Cennetoğlu'na, her tür basılı malzemeyi seçmiş işleri toplamak, üretmek ve yaymak maksatlı kurduğu BAS'a ve 'sanatçı kitapları'nı topladıkları Bent dizisine borçluyuz. Dizinin ilk kitabı Bent 001, Masist Gül'ün 6 bölümden oluşan, 'Kaldırım Destanı-Kaldırımlar Kurdunun Hayatı'. Bu kitabın bizlere ulaşması ise tamamen tesadüfler silsilesi: Banu Cennetoğlu, bir gün Masist Gül'ün özenle hazırladığı mecmua serisini bir eskicide görüp hayran kalır, fakat onu alıp ne yapacağını bilemez. Uzun yıllar yurtdışında kaldıktan sonra bu kitaplarla ilgili ne yapmak istediğine karar vermiş olarak ülkeye döner. Şans eseri kitaplar 'tam takım' eskicide durmaktadır. Onları almakla kalmaz, Masist Gül'ün ailesiyle de irtibata geçer ve aldığı manevi destekle Gül'ün el yapımı aylık mecmuası 'Kaldırım Destanı - Kaldırımlar Kurdunun Hayatı'nın tıpkı basımı yapılır.
'Sanatçı kitabı' dediğimizde ne anlarız? 'Sanatçı kitapları'nın hikâyesi ne zaman, nasıl başladı?
1760'lara kadar gidiyor. Laurence Sterne'in 1760'da basılan 'The Life and Opinions of Tristram Shandy' ('Tristram Shandy/Beyefendi'nin Hayatı ve Görüşleri') adlı kitabı, sanatçı kitabı kavramı ve biçiminin ilk örneği olarak kabul ediliyor. Kimilerine göreyse, 19. yüzyılın sonlarında sembolist şair Stephane Mallarme'nin yazdığı 'Restricted Action' ('Kısıtlı Hareket') adlı metin, bu kavramın ilk gerçek örneği. Latin Amerika'da da çok önemli bir yere ve üretime sahip olan sanatçı kitapları, 1940'lardan beri Avrupa ve Kuzey Amerika'ya kıyasla daha eleştirel ve sert örnekler gösterdi ve halen de göstermekte. 70'lerde kavramsal sanatla birlikte özellikle New York'ta sadece bu amaca yönelik sanatçı inisiyatifleri ve kâr gütmeyen oluşumlar kuruluyor. Bunlardan en önemlisi 1976'da kurulan Printed Matter. Hâlâ var ve bu konuda çok yetkin bir oluşum.
Sanatçı kitabının tüm bu muğlaklığı avantaj m?, dezavantaj m??
Aslında her ikisi de. Mesafeli duruşuyla tüketilememiş, ama bir şekilde de hep var olabilmiş. Paralel gidiyor ama tam dahil olmuyor, bu yüzden gerçekten alternatif kalabileceğini düşünüyorum.
Bir nevi fanzin gibi aslında. Bu durumda fanzinler birer sanatçı kitabıdır diyebilir miyiz?
Fanzin başka bir şey, çıkış nedeni çok farklı. Toplama ve derleme önemlidir fanzin için. Birçok fanzin şartlar uygun olduğunda dergileşebilir, sanatçı kitabında kitabın kendisi sanat işi ve o işi göstermenin başka bir yolunun olmaması, işin kitabı talep etmesidir esas olan.
Toplama/derleme dedikleriniz dışında da, bazı fanzinler var ki bir dert üzerine, yine farklı yöntemler kullanılarak yapılıyor...
Sanatçıların hepsinin bir derdi var diye düşünürseniz, belki birleştikleri bir nokta bulabilirsiniz. Ama fanzindeki kolektif hal, sanatçı kitabında yok. Sanatçı kitabında, sanatçı kitaba mekân muamelesi yapar ve kitap başlı başşına bir iştir, bitmiş bir işi belgeleyen basılı bir malzeme değil.
Alternatif olmak güzel ama alternatif kalmak zor... BAS'ın bununla mücadelesi nasıl olacak?
BAS'ın alternatif kalıp kalmamak gibi bir derdi yok. Asıl önemli olan, üretim ve iyi işler yapabilmek. Bunun için oluşum da, sanatçı gibi kendini sürekli sorgulamalı. Mücadelenin bu yönde olması bana daha iyi geliyor. Sanatın altyapı açısından kısıtlı olduğu ortamlarda kitabın geçerli bir mekân olarak kabul edilmesi, üretilen sanat işinin düşük maliyetlerle geniş kitlelere ulaşmasının etkili yollarından biri olabilir. Sıfır kapitalle başladı BAS, ama şu anda ayakta duracak ve üretim yapabilecek desteği var. Her bölüm için ayrı bir destek bulmaya çalıştık. Mesela mekân desteği Bilsar'dan geldi, kurum desteği The Marmara'dan. Bent'in destekçileri ise ayrı. Ofset Yapımevi ve Bek Tasarım baskı işlerinde destek olurken, İpragaz ve Organon İlaçları yaptığı maddi destekle dizinin devamlılığını sağlamış oluyor.

Eskici İrfan'ın hazinesi
Bent dizisinin ilk kitabı, Masist Gül'ün 6 bölümden oluşan 'Kaldırım Destanı'nın enteresan bir keşif öyküsü varmış...
Tesadüf demek daha doğru olur... Masist Gül aslında birçoklarının oyunculuğuyla bildiği bir sanatçı. 2003 yılında bir televizyon kanalında duyduğum ölüm haberi üzerine hakkında daha çok şey bilme isteğiyle yola çıktım, yaklaşık 3 yıl sonraki sonuç ise şu anda gördüğünüz hali. Gül, yüzlerce filmde oyunculuk yaparken, güçlü fiziği sayesinde özellikle kötü ve güçlüyü oynarken bir yandan da oldukça kırılgan, ama olağanüstü detaylı kitaplar, resimler ve metinler üretmiş. Bu malzemelerle 2003'te Beyoğlu'ndaki Eskici İrfan'?n dükkânında karşılaştım. Gördüğüm ilk andan beri ortaya çıkmasını istedim, ama o zaman şartlar uygun değildi. Daha sonra Masist Gül'ün Paris'te yaşayan abisi Pascal Gül'le irtibat kurduk ve zamanla her şey yerine oturmaya başladı. Ailesinin de manevi desteğiyle Gül'ün el yapımı aylık mecmuası 'Kaldırım Destanı'nın tıpkı basımını yapabildik. İlk kitap 25 Mayıs'ta çıktı. Ekim ayına kadar her ay yeni bir sayısı çıkacak ve böylelikle 6 sayı tamamlanmış olacak .
Bent 002 için sanatçı Aslı Çavuşoğlu nasıl bir kitap yapıyor?
Kitabın ismi 'Takip-Poursuite'. İki Fransızca-Türkçe, bir Japonca-Türkçe dil kullanma kılavuzundaki kalıp cümlelerden hazırlandı.
Aslında fotoğraf sanatçısısınız, bu disiplindeki çalışmalarınız devam ediyor mu?
Fotoğraf sanatıyla değil de, daha çok fotoğrafı kullanan, hatta sorgulayan işlerle devam ediyor. Son birkaç aydır enerjimin çoğunu BAS'a verdim, ancak belirli bir yapı kurulmak üzere. Amacım çok kolay olmasa da, BAS'ı diğer projelerimle ortaklaşa götürebilmek.

Banu Cennetoğlu kimdir?
Boğaziçi Üniversitesi Psikoloji Bölümü'nü bitirdim. 6 yıl New York'ta profesyonel ve antiprofesyonel fotoğraf dönemi geçirdikten sonra, üç yıl Amsterdam'da, Rijksakademie'nin davetlisi olarak güncel sanat ve fotoğraf üzerine çalışmaya devam ettim. Geçen sene Türkiye'ye döndüğümde, bir yandan kendi işime/üretimime nasıl devam ederim, diğer yandan uzun süredir uğraştığım sanatçı kitapları var, bunları kullanabilir miyim, yarı kamusal yarı özel bir arşiv ve üretim alanı başlatabilir miyim derken şartlar
denk geldi ve BAS çıktı ortaya.

BAS nedir?
Resmi kuruluşu Mart 2006 olsa da öncesinde, bienal zamanı 'Konumlandırmalar' dahilinde 'Reis Bey'le uzun mesafede' adl? üç günlük bir etkinlik gösterdik. İlk önce Bilsar'ın katkısıyla elimizde sadece bir mekân vardı, ben burada iki şey yapmak istiyordum. Birincisi: Dünyadan ve Türkiye'den sanatçı kitaplarıyla bir arşiv oluşturmak, ikincisiyse üretime geçmek. Arşiv benim kendi koleksiyonumla başladı, şimdi daha sistemli bir şekilde büyümeye devam ediyor. Üretim ise Bent ile başladı. İstanbul'da yaşayan Hollandalı sanatçı Philippine Hoegen'la birlikte Türkiye'den sanatçılarla sanatçı kitapları dizisi üretmeye karar verdik ve adını Bent koyduk. Bent'le özellikle genç sanatçılara alternatif bir platform oluşturabilmeyi amaçlıyoruz. BAS'ta her yerde pek bulunmayan süreli yayınlar, disiplinlerarası kuram kitapları da var, hatta bunları ödünç de veriyoruz.